Wyślij tekst przez e-mail 
Nadużycia, kontrola i odpowiedzialność w polskiej administracji uchodźczej w Teheranie w latach 1942–1943. Sprawa Delegatury Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej Rządu RP na Uchodźstwie i rola Delegatury Najwyższej Izby Kontroli
Streszczenie w języku polskim
Opracowanie zawiera analizę nadużyć w polskiej cywilnej administracji uchodźczej w Teheranie w latach 1942–1943. Skoncentrowano się na sprawie Delegatury Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej oraz na kontrolnej roli Delegatury Najwyższej Izby Kontroli. Na podstawie materiałów archiwalnych, źródeł drukowanych i literatury przedmiotu zrekonstruowano przebieg postępowania przed 12. Sądem Polowym, mechanizmy nieprawidłowego zlecania robót i dostaw oraz reakcję instytucjonalną władz polskich na uchodźstwie. Główną tezą badawczą jest stwierdzenie, że sprawa teherańska potwierdza ograniczoną, głównie retrospektywną skuteczność emigracyjnego aparatu kontroli. Organy kontrolne mogły wykrywać i opisywać nieprawidłowości, przekazywać materiały właściwym władzom oraz wspierać postępowania karne i administracyjne, lecz nie były w stanie skutecznie zapobiec nadużyciom na wcześniejszym etapie. Przyjętą metodą badawczą jest metoda historyczno-prawna.
Słowa kluczowe
Pełny tekst:
PDFBibliografia
ARCHIWALIA
Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Ministerstwo Pracy i Opieki Społecznej Rządu RP [emigracyjnego] w Londynie, sygn. 64:
- Akt oskarżenia przeciwko mjr. Kramowi i innym przed 12. Sądem Polowym, s. 23–27, 47–57;
- Korespondencja urzędowa Delegatury Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej z centralą w Londynie, s. 46;
- Ministerstwo Sprawiedliwości w Londynie, 5639/43/Per/6, 26 maja 1943 r., s. 47–48;
- Odpis Ekspozytora Sądu Polowego nr 12 w Teheranie, s. 119–121;
- Odpis Sądu Polowego nr 12 w Teheranie, s. 114–118;
- Pismo Komisji Rewizyjnej do Ministra Pracy i Opieki Społecznej w Londynie z dnia 10 czerwca 1943 r., s. 50, 65–112;
- Pismo Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej do Ministerstwa Sprawiedliwości z dnia 26 maja 1943 r., s. 46–48;
- Pismo Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej do Ministerstwa Sprawiedliwości z dnia 10 czerwca 1943 r., s. 122–126;
- Pismo Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej do Szefa Naczelnego Wodza w Londynie z dnia 26 maja 1943 r., s. 46–48;
- Pismo organizacyjne Delegatury Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej w Teheranie, s. 2–10;
- Raport pokontrolny Delegatury Najwyższej Izby Kontroli, s. 12;
- Sprawozdanie Komisji Rewizyjnej Delegatury Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej w Teheranie, s. 122–136;
- Telegram Poselstwa RP w Teheranie nr 429 do Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Londynie, 20 maja 1943 r., s. 29, 45;
- Telegram Poselstwa RP w Teheranie nr 535, 16 czerwca 1943 r., s. 49;
- Teczka Delegatury Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej – komplet 174 kart;
- Ustalenia Delegatury Najwyższej Izby Kontroli w Teheranie, s. 47–48;
- Wyrok z uzasadnieniem 12. Sądu Polowego w Teheranie z dnia 20 maja 1943 r., s. 20–44;
- Zeznania Wiktora Styburskiego przed Komisją Badawczą, s. 62–66.
LITERATURA
Draus J., Oświata i nauka polska na Bliskim i Środkowym Wschodzie 1939–1950, Lublin 1993.
Duraczyński E., Rząd Polski na uchodźstwie 1939–1945. Organizacja, personalia, polityka, Warszawa 1993.
Grudzińska-Gross K., Gross J.T., War Through Children’s Eyes: The Soviet Occupation of Poland and the Deportations, 1939–1941, Stanford 1981.
Hułas M., Goście czy intruzi? Rząd polski na uchodźstwie, wrzesień 1939 – lipiec 1943, Warszawa 1996.
Jolluck K.R., Exile and Identity: Polish Women in the Soviet Union during World War II, Pittsburgh 2002. DOI: https://doi.org/10.2307/jj.11498443
Kania L., Służba sprawiedliwości w Wojsku Polskim 1795–1945. Organizacja, prawo, ludzie, Siedlce 2015.
Kunert A.K. (oprac.), Polacy w Iranie 1942–1945, t. 1: Antologia, Warszawa 2002.
Pietrzak J., Polscy uchodźcy na Bliskim Wschodzie w latach drugiej wojny światowej. Ośrodki, instytucje, organizacje, Łódź 2012. DOI: https://doi.org/10.18778/7525-729-8
Potykanowicz-Suda L., Polscy uchodźcy w Iranie w latach 1942–1945 w świetle archiwaliów Papieskiego Instytutu Studiów Kościelnych, Rzym 2022.
Sword K., Deportation and Exile: Poles in the Soviet Union, 1939–48. Studies in Russia and East Europe, London–New York 1994.
Szulc P., Czasopiśmiennictwo polskie w Iranie w latach 1942–1945, „Dzieje Najnowsze” 2018, vol. 50(2).
Walaszczyk K., Środkowy Wschód w latach II wojny światowej. Relacje i działania polskich placówek dyplomatycznych i konsularnych w Iranie, Iraku i Afganistanie, Toruń 2012.
Wróbel J., Uchodźcy polscy ze Związku Sowieckiego 1942–1950, Łódź 2003.
AKTY PRAWNE
Dekret Prezydenta RP z dnia 29 września 1936 r. – Kodeks wojskowego postępowania karnego (Dz.U. 1936, nr 76, poz. 537).
Dekret Prezydenta RP z dnia 29 września 1936 r. – Prawo o ustroju sądów wojskowych (Dz.U. 1936, nr 76, poz. 536).
Dekret Prezydenta RP z dnia 29 września 1936 r. – Przepisy wprowadzające prawo o ustroju sądów wojskowych oraz kodeks wojskowego postępowania karnego (Dz.U. 1936, nr 76, poz. 538).
Dekret Prezydenta RP z dnia 26 lipca 1939 r. o zmianie kodeksu wojskowego postępowania karnego (Dz.U. 1939, nr 67, poz. 454).
Dekret Prezydenta RP z dnia 17 lutego 1940 r. o Kontroli Państwowej (Dz.U. 1940, nr 5, poz. 11).
Rozporządzenie Prezydenta RP z dnia 21 października 1932 r. – Kodeks karny wojskowy (Dz.U. 1932, nr 91, poz. 765).
Ustawa z dnia 3 czerwca 1921 r. o Kontroli Państwowej (Dz.U. 1921, nr 51, poz. 314).
Ustawa z dnia 16 sierpnia 1923 r. o opiece społecznej (Dz.U. 1923, nr 92, poz. 726).
Zarządzenie Prezydenta RP z dnia 1 września 1939 r. o stanie wojennym (Dz.U. 1939, nr 86, poz. 544).
DOI: http://dx.doi.org/10.17951/g.2026.73.1.79-95
Data publikacji: 2026-09-22 15:20:39
Data złożenia artykułu: 2026-06-25 20:40:17
Statystyki
Wskaźniki
Odwołania zewnętrzne
- Brak odwołań zewnętrznych
Prawa autorskie (c) 2026 Bartosz Nieścior
Powyższa praca jest udostępniana na lcencji Creative Commons Attribution 4.0 International License.