Wyślij tekst przez e-mail 
Od fragmentacji do koherencji. Traktat ONZ w sprawie plastiku jako odpowiedź prawa na kryzys środowiskowy
Streszczenie w języku polskim
Celem opracowania jest ukazanie skali problemu zanieczyszczenia plastikiem oraz jego wpływu na zdrowie człowieka, środowisko i różnorodność biologiczną, przy jednoczesnym uwzględnieniu aktualnego stanu badań naukowych oraz normatywnej odpowiedzi ze strony wspólnoty międzynarodowej i ustawodawców krajowych. Tekst ma na celu przeanalizowanie procesu negocjacyjnego tzw. traktatu plastikowego Organizacji Narodów Zjednoczonych, ze szczególnym uwzględnieniem jego znaczenia dla międzynarodowego prawa ochrony środowiska, różnic w stanowiskach państw uczestniczących, a także potencjalnych implikacji dla ustawodawstw krajowych, w tym prawa Unii Europejskiej i prawa polskiego. Ponadto dokonano analizy porównawczej projektowanego traktatu z istniejącymi konwencjami środowiskowymi, wskazując na obszary wymagające integracji, koordynacji lub rekodyfikacji.
Słowa kluczowe
Pełny tekst:
PDFBibliografia
LITERATURA
Barboza L.G.A., Lopes C., Oliveira P., Bessa F., Otero V., Henriques B., Raimundo J., Caetano M., Vale C., Guilhermino L., Microplastics in Wild Fish from North East Atlantic Ocean and Its Potential for Causing Neurotoxic Effects, “Environmental Science and Pollution Research” 2018, vol. 25(3). DOI: https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2019.134625
Barnes D.K.A., Galgani F., Thompson R.C., Barlaz M., Accumulation and Fragmentation of Plastic Debris in Global Environments, “Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences” 2009, vol. 364.
Besseling E., Wegner A., Foekema E.M., Heuvel-Greve M.J. van den, Koelmans A.A., Effects of Microplastic on Fitness and PCB Bioaccumulation by the Lugworm Arenicola Marina (L.), “Environmental Science & Technology” 2013, vol. 47(1). DOI: https://doi.org/10.1021/es302763x
Bodansky D., The Legal Character of the Paris Agreement, “Review of European, Comparative & International Environmental Law” 2016, vol. 25(2). DOI: https://doi.org/10.1111/reel.12154
Cole M., Lindeque P., Halsband C., Galloway T.S., Microplastics as Contaminants in the Marine Environment: A Review, “Marine Pollution Bulletin” 2011, vol. 62(12). DOI: https://doi.org/10.1016/j.marpolbul.2011.09.025
Gall S.C., Thompson R.C., The Impact of Debris on Marine Life, “Marine Pollution Bulletin” 2015, vol. 92(1–2). DOI: https://doi.org/10.1016/j.marpolbul.2014.12.041
Geyer R., Jambeck J.R., Law K.L., Production, Use, and Fate of All Plastics Ever Made, “Science Advances” 2017, vol. 3(7). DOI: https://doi.org/10.1126/sciadv.1700782
Gore A.C., Chappell V.A., Fenton S.E., Flaws J.A., Nadal A., Prins G.S., Toppari J., Zoeller R.T., EDCs: A Scientific Statement of the Endocrine Society, “Endocrine Reviews” 2015, vol. 36(6). DOI: https://doi.org/10.1210/er.2015-1010
IPEN, Civil Society Statement on the Transparency and Equity of Plastics Treaty Talks, Geneva, 1.12.2024.
Jambeck J.R., Geyer R., Wilcox C., Siegler T.R., Perryman M., Andrady A., Narayan R., Law K.L., Plastic Waste Inputs from Land into the Ocean, “Science” 2015, vol. 347(6223). DOI: https://doi.org/10.1126/science.1260352
Kiessling T., Gutow L., Thiel M., Marine Litter as Habitat and Dispersal Vector, [w:] Marine Anthropogenic Litter, eds. M. Bergmann, L. Gutow, M. Klages, Cham 2015. DOI: https://doi.org/10.1007/978-3-319-16510-3_6
Leslie H.A., Velzen M.J.M. van, Brandsma S.H., Vethaak A.D., Garcia-Vallejo J.J., Lamoree M.H., Discovery and Quantification of Plastic Particle Pollution in Human Blood, “Environment International” 2022, vol. 163. DOI: https://doi.org/10.1016/j.envint.2022.107199
Nihart A.J., Garcia M.A., El Hayek E., Liu R., Olewine M., Kingston J.D., Castillo E.F., Gullapalli R.R., Howard T., Bleske B., Scott J., Gonzalez-Estrella J., Gross J.M., Spilde M., Adolphi N.L., Gallego D.F., Jarrell H.S., Dvorscak G., Zuluaga-Ruiz M.E., West A.B., Campen M.J., Bioaccumulation of Microplastics in Decedent Human Brains, “Nature Medicine” 2025, vol. 31. DOI: https://doi.org/10.1038/s41591-024-03453-1
Oleksiuk K., Krupa-Kotara K., Grajek M., Wypych-Ślusarska A., Głogowska-Ligus J., Słowiński J., Health Risks of Environmental Exposure to Microplastics, “Journal of Education, Health and Sport” 2022, vol. 13(1). DOI: https://doi.org/10.12775/JEHS.2023.13.01.012
Omondi I., Asari M., Impact of Policy Design on Plastic Waste Reduction in Africa, “Sustainability” 2024, vol. 16(1). DOI: https://doi.org/10.3390/su16010004
Qu H., Diao H., Han J., Wang B., Yu G., Understanding and Addressing the Environmental Risk of Microplastics, “Frontiers of Environmental Science & Engineering” 2023, vol. 17. DOI: https://doi.org/10.1007/s11783-023-1612-5
Raubenheimer K., McIlgorm A., Can the Basel and Stockholm Conventions Address Plastic Waste Pollution?, “Marine Policy” 2018, vol. 96. DOI: https://doi.org/10.1016/j.marpol.2018.01.013
Riling M.C., Microplastic in Terrestrial Ecosystems and the Soil?, “Environmental Science & Technology” 2012, vol. 46(12). DOI: https://doi.org/10.1021/es302011r
Rochester J.R., Bisphenol A and Human Health: A Review of the Literature, “Reproductive Toxicology” 2013, vol. 42. DOI: https://doi.org/10.1016/j.reprotox.2013.08.008
Sands P., Peel J., Fabra A., MacKenzie R., Principles of International Environmental Law, Cambridge 2018.
Schmaltz E., Melvin E.C., Diana Z., Gunady E.F., Rittschof D., Somarelli J.A., Virdin J., Dunphy-Daly M.M., Plastic Pollution Solutions: Emerging Technologies to Prevent and Collect Marine Plastic Pollution, “Environment International” 2020, vol. 144. DOI: https://doi.org/10.1016/j.envint.2020.106067
UNEP, INC-5 Briefing Note, Busan 2024.
UNEP, Negotiating a Global Plastics Treaty: Technical Guidelines and Policy Options, Nairobi 2023.
UNEP, Turning Off the Tap: How the World Can End Plastic Pollution and Create a Circular Economy, Nairobi 2023.
Wilcox C., Van Sebille E., Hardesty B.D., Threat of Plastic Pollution to Seabirds Is Global, Pervasive, and Increasing, “Proceedings of the National Academy of Sciences” 2015, vol. 112(38). DOI: https://doi.org/10.1073/pnas.1502108112
Wright S.L., Kelly F.J., Plastic and Human Health: A Micro Issue?, “Environmental Science & Technology” 2017, vol. 51(12).
ŹRÓDŁA INTERNETOWE
ASEAN, ASEAN Regional Action Plan for Combating Marine Debris in the ASEAN Member States (2021–2025), https://asean.org/book/asean-regional-action-plan-for-combating-marine-debris-in-the-asean-member-states-2021-2025-2 (dostęp: 5.04.2025).
Center for International Environmental Law, Towards a Global Treaty to End Plastic Pollution Ensuring Meaningful and Effective Stakeholder Involvement in the Intergovernmental Environmental Negotiations, https://apps1.unep.org/resolutions/uploads/ensuring_meaningful_stakeholder_involvement_in_the_plastics_treaty_negotiations_public_participation_compressed.pdf (dostęp: 5.04.2025).
Danielsson M., The Plastic Bag Ban in Rwanda: Local Procedures and Successful Outcomes. A Case Study on How Rwanda Implemented a Nation-Wide Ban on Plastic Bags, Uppsala 2017, https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1067480/FULLTEXT01.pdf (dostęp: 5.04.2025).
Ellen MacArthur Foundation, The Global Commitment: A Common Vision for a Circular Economy, https://www.ellenmacarthurfoundation.org/global-commitment/overview (dostęp: 15.04.2025).
Ellen MacArthur Foundation, The Plastics Pact Network, 11.02.2021, https://www.ellenmacarthurfoundation.org/the-plastics-pact-network (dostęp: 5.04.2025).
European Commission, Statement on the EU Position Regarding a Global Plastics Treaty, Brussels, 24.05.2023, https://ec.europa.eu/environment (dostęp: 5.04.2025).
FAO, Ocean Litter Programme, https://oceanlitter.imo.org (dostęp: 17.07.2026).
Griffin M., Karasik R., Plastic Pollution Policy Country Profile: Kenya: Policy Brief, February 2022, https://nicholasinstitute.duke.edu/sites/default/files/projects/Plastic-Pollution-Policy-Country-Profile-Kenya.pdf (dostęp: 5.04.2025).
Hayes D., Micro- and Nanoplastics in Soil: Should We Be Concerned? Report No. PA-2019-01, April 2019, https://biodegradablemulch.tennessee.edu/wp-content/uploads/sites/214/2020/12/Microplastics-soil-Factsheet-formatted.pdf (dostęp: 5.04.2025).
March A., Salam S., Evans T., Hilton J., Fletcher S. (eds.), Global Plastics Policy Review, 2024, https://plasticspolicy.port.ac.uk/policy-reviews/rwanda-plastic-bag-ban-law-no-57-2008-of-10-09-2008 (dostęp: 5.04.2025).
Nauka w Polsce, Historyczne porozumienie w sprawie plastiku, 8.03.2022, https://naukawpolsce.pl/aktualnosci/news%2C91590%2Chistoryczne-porozumienie-w-sprawie-plastiku.html (dostęp: 5.04.2025).
OECD, Global Plastics Outlook: Economic Drivers, Environmental Impacts and Policy Options, 22.02.2022, https://www.oecd.org/en/publications/global-plastics-outlook_de747aef-en.html (dostęp: 5.04.2025).
Office of the U.S. Trade Representative, U.S. Approach to the Global Plastics Treaty Negotiations, Washington, March 2024, https://2021-2025.state.gov/briefings-foreign-press-centers/negotiating-a-global-agreement-on-plastic-pollution (dostęp: 5.04.2025).
Polski Pakt Plastikowy, https://paktplastikowy.pl (dostęp: 5.04.2025).
Rwanda Environment Management Authority, Guidelines on Procedures and Conditions for Eligibility to Grant Exceptional Permission to Manufacture, Use, Import or Sell Single-Use Plastic Items or Pack Goods in Single-Use Plastic, https://elaw.org/wp-content/uploads/archive/attachments/publicresource/RW_BanException_Guidelines_2019.pdf (dostęp: 5.04.2025);
Tabuchi H., Saudi Arabia Pushes Back against Plastic Treaty Restrictions, 30.11.2024, https://www.nytimes.com/2024/11/30/climate/saudi-arabia-global-plastic-treaty.html (dostęp: 5.04.2025).
UNEP, End Plastic Pollution: Towards an International Legally Binding Instrument, 7.03.2022, https://digitallibrary.un.org/record/3999257?v=pdf (dostęp: 5.04.2025).
UNEP, From Pollution to Solution: A Global Assessment of Marine Litter and Plastic Pollution, 21.10.2021, https://www.unep.org/resources/pollution-solution-global-assessment-marine-litter-and-plastic-pollution (dostęp: 5.04.2025).
UNEP, Revised Draft Text of the International Legally Binding Instrument on Plastic Pollution, Including in the Marine Environment, UNEP/PP/INC.4/3, https://www.unep.org/inc-plastic-pollution/session-4/documents#WorkingDocuments (dostęp: 5.04.2025).
UNEP, We Are All in This Together: Annual Report 2024, https://www.unep.org/annualreport/2024 (dostęp: 15.04.2025).
World Health Organization, Exposure to Dioxins and Dioxin-Like Substances: A Major Public Health Concern, 2019, https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/329485/WHO-CED-PHE-EPE-19.4.4-eng.pdf?ua=1 (dostęp: 5.04.2025).
DOKUMENTY
Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady Europejskiej, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów: Europejski Zielony Ład, Bruksela, 11.12.2019, COM(2019) 640 final.
Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów: Nowy plan działania UE dotyczący gospodarki o obiegu zamkniętym – na rzecz czystszej i bardziej konkurencyjnej Europy, Bruksela, 11.03.2020, COM(2020) 98 final.
AKTY PRAWNE
Dyrektywa 94/62/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 20 grudnia 1994 r. w sprawie opakowań i odpadów opakowaniowych (Dz.Urz. L 365/10, 31.12.1994).
Dyrektywa Rady 1999/31/WE z dnia 26 kwietnia 1999 r. w sprawie składowania odpadów (Dz.Urz. L 182/1, 16.07.1999).
Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2000/53/WE z dnia 18 września 2000 r. w sprawie pojazdów wycofanych z eksploatacji (Dz.Urz. L 269/34, 21.10.2000).
Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/98/WE z dnia 19 listopada 2008 r. w sprawie odpadów oraz uchylająca niektóre dyrektywy (Dz.Urz. L 312/3, 22.11.2008).
Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/19/UE z dnia 4 lipca 2012 r. w sprawie zużytego sprzętu elektrycznego i elektronicznego (Dz.Urz. L 197/38, 24.07.2012).
Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/850 z dnia 30 maja 2018 r. zmieniająca dyrektywę 1999/31/WE w sprawie składowania odpadów (Dz.Urz. L 150/100, 14.06.2018).
Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/851 z dnia 30 maja 2018 r. zmieniająca dyrektywę 2008/98/WE w sprawie odpadów (Dz.Urz. L 150/109, 14.06.2018).
Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/852 z dnia 30 maja 2018 r. zmieniająca dyrektywę 94/62/WE w sprawie opakowań i odpadów opakowaniowych (Dz.Urz. L 150/141, 14.06.2018).
Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/904 z dnia 5 czerwca 2019 r. w sprawie zmniejszenia wpływu niektórych produktów z tworzyw sztucznych na środowisko (Dz.Urz. L 155/1, 12.06.2019).
Konwencja bazylejska o kontroli transgranicznego przemieszczania i usuwania odpadów niebezpiecznych, sporządzona w Bazylei dnia 22 marca 1989 r. (Dz.U. 1995, nr 19, poz. 88).
Konwencja o ochronie środowiska morskiego obszaru Morza Bałtyckiego, sporządzona w Helsinkach dnia 9 kwietnia 1992 r. (Dz.U. 2000, nr 28, poz. 346).
Konwencja Sztokholmska w sprawie trwałych zanieczyszczeń organicznych, sporządzona w Sztokholmie dnia 22 maja 2001 r. (Dz.U. 2009, nr 14, poz. 76).
Ministerial Order No. 57/2008 of Rwanda on plastic bag ban, repealed.
Porozumienie paryskie do Ramowej konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu, sporządzonej w Nowym Jorku dnia 9 maja 1992 r., przyjęte w Paryżu dnia 12 grudnia 2015 r. (Dz.U. 2017, poz. 36).
Republic Act No. 11898 (Extended Producer Responsibility Act of 2022), An Act Institutionalizing the Extended Producer Responsibility on Plastic Packaging Waste, amending for this purpose Republic Act No. 9003, Republic of the Philippines, 23 July 2022.
Rozporządzenie (WE) nr 1907/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 18 grudnia 2006 r. w sprawie rejestracji, oceny, udzielania zezwoleń i stosowanych ograniczeń w zakresie chemikaliów (REACH), utworzenia Europejskiej Agencji Chemikaliów, zmieniające dyrektywę 1999/45/WE oraz uchylające rozporządzenie Rady (EWG) nr 793/93 i rozporządzenie Komisji (WE) nr 1488/94, jak również dyrektywę Rady 76/769/EWG i dyrektywy Komisji 91/155/EWG, 93/67/EWG, 93/105/WE i 2000/21/WE (Dz.Urz. L 396/1, 30.12.2006).
Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1272/2008 z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie klasyfikacji, oznakowania i pakowania substancji i mieszanin, zmieniające i uchylające dyrektywy 67/548/EWG i 1999/45/WE oraz zmieniające rozporządzenie (WE) nr 1907/2006 (Dz.Urz. L 353/1, 31.12.2008).
Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1021 z dnia 20 czerwca 2019 r. dotyczące trwałych zanieczyszczeń organicznych (Dz.Urz. L 169/45, 25.06.2019).
Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/988 z dnia 10 maja 2023 r. w sprawie ogólnego bezpieczeństwa produktów, zmieniające rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1025/2012 i dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/1828 oraz uchylające dyrektywę 2001/95/WE Parlamentu Europejskiego i Rady i dyrektywę Rady 87/357/EWG (Dz.Urz. L 135/1, 23.05.2023).
Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1781 z dnia 13 czerwca 2024 r. w sprawie ustanowienia ram ustalania wymogów ekoprojektu w odniesieniu do zrównoważonych produktów oraz zmiany dyrektywy (UE) 2020/1828 i rozporządzenia (UE) 2023/1542 i uchylenia dyrektywy 2009/125/WE (Dz.Urz. L 2024/1781, 28.06.2024).
Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2025/40 z dnia 19 grudnia 2024 r. w sprawie opakowań i odpadów opakowaniowych, zmiany rozporządzenia (UE) 2019/1020 i dyrektywy (UE) 2019/904 oraz uchylenia dyrektywy 94/62/WE (Dz.Urz. L 2025/40, 22.01.2025).
Rwanda’s Law No. 17/2019 of 10 August 2019.
Ustawa z dnia 25 lutego 2011 r. o substancjach chemicznych i ich mieszaninach (Dz.U. 2011, nr 63, poz. 322).
Ustawa z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach (t.j. Dz.U. 2023, poz. 1587, ze zm.).
Ustawa z dnia 13 czerwca 2013 r. o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi (Dz.U. 2013, poz. 888).
Ustawa z dnia 19 lipca 2019 r. o przeciwdziałaniu marnowaniu żywności (Dz.U. 2019, poz. 1680).
Ustawa z dnia 14 kwietnia 2023 r. o obowiązkach przedsiębiorców w zakresie gospodarowania niektórymi odpadami oraz o opłacie produktowej (Dz.U. 2023, poz. 877).
Zmiany do Protokołu I oraz do załączników do Międzynarodowej konwencji o zapobieganiu zanieczyszczaniu morza przez statki, 1973, sporządzonej w Londynie dnia 2 listopada 1973 r., zmienionej Protokołem sporządzonym w Londynie dnia 17 lutego 1978 r. oraz uzupełnionej Protokołem przyjętym w Londynie dnia 26 września 1997 r., przyjęte w Londynie w okresie od dnia 5 grudnia 1985 r. do dnia 4 kwietnia 2014 r. (Dz.U. 2016, poz. 761).
DOI: http://dx.doi.org/10.17951/g.2026.73.1.115-136
Data publikacji: 2026-09-22 15:20:40
Data złożenia artykułu: 2025-05-27 19:15:24
Statystyki
Wskaźniki
Odwołania zewnętrzne
- Brak odwołań zewnętrznych
Prawa autorskie (c) 2026 Hanna Spasowska
Powyższa praca jest udostępniana na lcencji Creative Commons Attribution 4.0 International License.