Wyślij tekst przez e-mail 
Pluralizm determinacyjny Nicolaia Hartmanna w kontekście założeń kompatybilizmu i libertarianizmu
Streszczenie w języku polskim
Artykuł prezentuje filozofię wolności Nicolaia Hartmanna w kontekście wybranych założeń sporu między kompatybilizmem a inkompatybilizmem. W części I omawiam podstawowe trudności problemu wolnej woli za pomocą współczesnego podziału stanowisk. W części II prezentuję libertariańską perspektywę problemu wolnej woli. Część III dotyczy warstwowej ontologii Hartmanna i ukazuje założenia jego koncepcji wolności i krytykę założeń inkompatybilistycznych. Część IV zawiera charakterystykę antynomii wolnej woli w myśli Hartmanna. Część V stanowi analizę tytułowej koncepcji pluralizmu determinacyjnego (o wolnej woli możemy mówić tylko wtedy, gdy nakładają się na siebie co najmniej dwa rodzaje determinacji), której zasadność potwierdziła analiza wybranych tekstów Hartmanna oraz jego dawnych i aktualnych opracowań. W części VI rozważam, czy zasadne jest kwalifikowanie Hartmanna jako kompatybilisty, gdy jego koncepcja wolnej woli wykracza zarówno poza ramy stanowisk kompatybilistycznych i inkompatybilistycznych.
Słowa kluczowe
Pełny tekst:
PDF (English)Bibliografia
Borst, Clive. “Leibniz and the Compatibilist Account of Free Will.” Studia Leibnitiana 24, no. 1 (1992): 49–58.
Cicovacki, Predrag. “New Ways of Ontology—The Ways of Interaction.” Axiomathes 12, no. 3 (2001): 159–170. https://doi.org/10.1023/A:1015852024525.
Doyle, Bob. Free Will: The Scandal in Philosophy. Cambridge, MA: I-Phi Press, 2011.
Fischer, John Martin. Free Will: Critical Concepts in Philosophy. London: Routledge, 2005.
Frankfurt, Harry G. “Alternate Possibilities and Moral Responsibility.” Journal of Philosophy 66, no. 23 (1969): 829–839. https://doi.org/10.2307/2023833.
Galewicz, Włodzimierz. N. Hartmann. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1987.
Gamba, Alessandro. “Libertà e personalità nell’antiteleologismo metafisico di Nicolai Hartmann.” Rivista Di Filosofia Neo-Scolastica, no. 4 (1998): 55–81.
Gut, Przemysław. “Zagadnienie wolności osoby ludzkiej w ujęciu Leibniza.” Analiza i Egzystencja 2, no. 1 (2005): 53–72.
Hartmann, Nicolai. Ethics. Translated by Stanton Coit. vol. 1: Moral Phenomena. London: George Allen & Unwin, 1932.
Hartmann, Nicolai. Ethics. Translated by Stanton Coit. vol. 3: Moral Freedom. London: George Allen & Unwin, 1932.
Hartmann, Nicolai. Ethik. 3rd ed. Berlin: Walter de Gruyter, 1962.
Hartmann, Nicolai. Systematyczna autoprezentacja. In Nicolai Hartmann, Myśl filozoficzna i jej historia. Systematyczna autoprezentacja, 73-134. Translated by Jan Garewicz. Toruń: Comer, 1994.
Hartmann, Nicolai. New Ways of Ontology. Translated by Reinhard C. Kuhn. Chicago: Henry Regnery Company, 1953.
Hartmann, Nicolai. O podstawach ontologii. In Nicolai Hartmann, O podstawach ontologii. Cele i drogi analizy kategorialnej, 5-46. Translated by Jan Garewicz. Toruń: Comer, 1994.
James, William. “The Dilemma of Determinism.” In The Will to Believe and Other Essays in Popular Philosophy. New York–London–Bombay: Longmans. Green and Co, 1897.
Johansson, Ingvar. “Hartmann’s Nonreductive Materialism, Superimposition, and Supervenience.” Axiomathes 12, no. 3 (2001): 195–215. https://doi.org/10.1023/A:1015824714956.
Kane, Robert. A Contemporary Introduction to Free Will. New York–Oxford: Oxford University Press, 2005.
Kane, Robert. Free Will and Values. Albany: State University of New York Press, 1985.
Kane, Robert. “Responsibility and Free Will in Dworkin’s Justice for Hedgehogs.” Boston University Law Review 90, no. 2 (2010): 611–619.
Kant, Immanuel. Critical Examination of Practical Reason. In Kant’s Critique of Practical Reason and Other Works on the Theory of Ethics. Translated by Thomas K. Abbott, 85–201. London: Longmans, Green & Co., 1889.
Kopciuch, Leszek. “Nicolai Hartmann’s Conception of Free Will in the Context of the Debate Between Compatibilism and Incompatibilism.” Forum Philosophicum 30, no. 1 (2025): 167–188. https://doi.org/10.35765/forphil.2025.3001.08.
Kopciuch, Leszek. “The Ontological and Axiological Foundations of the Meaning of Human Life in Nicolai Hartmann’s Philosophy.” Studia z Historii Filozofii 15, no. 3 (2024): 73–100. https://doi.org/10.12775/szhf.2024.014.
Kopciuch, Leszek. Wolność a wartości: Max Scheler, Nicolai Hartmann, Dietrich von Hildebrand, Hans Reiner. Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2010.
Larsen, Allan W. “The Problem of Freedom in the Philosophy of Nicolai Hartmann.” In Nicolai Hartmann 1882–1982, edited by Alois J. Buch. Bonn: Bouvier Verlag Herbert Grundmann, 1982.
Leibniz, Gottfried Wilhelm. Theodicy. Essays on the Goodness of God the Freedom of Man and the Origin of Evil. Translated by Ethel Mary Huggard. London: Routledge & Kegan Paul LTD, 1951.
Levy, Ken M. “On Three Arguments against Metaphysical Libertarianism.” The Review of Metaphysics 76, no. 4 (2023): 725–748. https://doi.org/10.1353/rvm.2023.a899479.
Noras, Andrzej Jan. Nicolaia Hartmanna koncepcja wolności woli. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 1998.
Peruzzi, Alberto. “Hartmann’s Stratified Reality”. Axiomathes 12, no. 3 (2001): 227–260. https://doi.org/10.1023/A:1015889032702.
Peterson, Keith R. “An Introduction to Nicolai Hartmann’s Critical Ontology”. Axiomathes 22, no. 3 (2012): 291–314. https://doi.org/10.1007/s10516-012-9184-1.
Poli, Roberto. “The Basic Problem of the Theory of Levels of Reality”. Axiomathes 12, no. 3 (2001): 261–283. https://doi.org/10.1023/A:1015845217681.
Rojek, Krzysztof. Wolność w kontekście determinizmu: analiza porównawcza teorii N. Hartmanna i R.H. Kane’a. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2019.
Zwoliński, Zbigniew. Byt i wartość u Nicolaia Hartmanna. Warszawa: PWN, 1974.
DOI: http://dx.doi.org/10.17951/kw.2025.40.97-121
Data publikacji: 2025-12-31 22:57:53
Data złożenia artykułu: 2025-11-01 00:00:20
Statystyki
Wskaźniki
Odwołania zewnętrzne
- Brak odwołań zewnętrznych
Prawa autorskie (c) 2025 Krzysztof Rojek
Powyższa praca jest udostępniana na lcencji Creative Commons Attribution 4.0 International License.